Co nauka daje każdemu z nas? 3. Kongres Nauka dla Społeczeństwa
Zainicjowany przez prof. Henryka Skarżyńskiego w 2023 r. Kongres Nauka dla Społeczeństwa jest ogólnopolskim wydarzeniem, które pokazuje, że nauka w Polsce nie sprowadza się tylko do badań w laboratoriach – dzięki niej powstają innowacyjne rozwiązania, które po wdrożeniu mają wielki wpływ na życie obywateli, rozwój gospodarki i funkcjonowanie całego państwa.

Wdrożenia były też głównym tematem odbywającej się w dniach 25–26 maja trzeciej edycji kongresu. W ciągu dwóch dni na Politechnice Warszawskiej oraz w Światowym Centrum Słuchu w Kajetanach zostały zaprezentowane projekty i wynalazki, które znajdują zastosowanie w praktyce, znacząco wpływają na różne gałęzie gospodarki i ekonomię, poprawiają poziom życia i przyspieszają rozwój współczesnych społeczeństw. Prezentacjom towarzyszyły debaty z udziałem gości specjalnych – wybitnych specjalistów z różnych dziedzin, prowadzone przez dziennikarzy i popularyzatorów wiedzy, a także wystawy instytutów badawczych, instytutów PAN oraz firm startupowych. Kongres Nauka dla Społeczeństwa z każdym rokiem zyskuje na znaczeniu i ma coraz większą siłę oddziaływania.

Dzięki transmisji online i szerokiej promocji wydarzenia w prasie, radiu, telewizji, internecie i social mediach kongres dotarł do 2 918 446 Polaków (dane IMM na 2 czerwca 2025).

„To nauka dla społeczeństwa – nasza wspólna moc. Wiedza, co prowadzi w przyszłość, rozjaśniając noc. Od medycyny po technologię sztuczna inteligencja gra. Nowa era dla człowieka. Tak Polska żyć ma.”

To słowa, od których rozpoczął się 3. Kongres Nauka dla Społeczeństwa, a napisała je… sztuczna inteligencja. Sterowana przez prof. Andrzeja Czyżewskiego z Politechniki Gdańskiej. AI skomponowała do nich także muzykę. Tak powstał hymn kongresu, który zgromadzeni w Auli Wielkiej Politechniki Warszawskiej wysłuchali z zainteresowaniem, zanim na scenie padły słowa powitania. Uczestników kongresu oraz wszystkich obserwujących to wydarzenie online oficjalnie przywitał przewodniczący Rady Głównej Instytutów Badawczych prof. Henryk Skarżyński, oddając na początek głos gospodarzowi spotkania – prof. Krzysztofowi Zarembie, rektorowi Politechniki Warszawskiej. Podkreślając, że kongres odbywa się na kierowanej przez niego uczelni już po raz trzeci, Jego Magnificencja zauważył: – Mówimy tutaj o problemach niezwykle ważnych, ale marzy mi się, abyśmy poruszyli jeszcze jeden temat: „społeczeństwo dla nauki”, bowiem nauka ma wiele potrzeb.

Gości przywitała także prof. Natalia Sobczak, wiceprezes Polskiej Akademii Nauk: – Nie ma rozwoju cywilizacji bez rozwoju nauki, zwłaszcza badań podstawowych – mówiła, zaznaczając, że instytuty PAN koncertując się właśnie na ba-daniach podstawowych, mają także wiele rozwiązań, które już są wdrażane.

Po raz pierwszy nie mówimy tylko o działalności jednostek. Wszystkim tym, którzy się tutaj zebrali, by zaprezentować swoje wdrożenia i najnowsze osiągnięcia, bardzo dziękuję – mówił prof. Henryk Skarżyński. – Bo musimy pokazać, że tych osiągnięć jest dużo. Pokazać je politykom, ale także społeczeństwu, by zachęcić do rozumienia współczesnej nauki, współczesnych możliwości, które daje nauka dla rozwoju społeczeństwa i każdego obywatela.

Kongres zgromadził ponad 100 znakomitych ekspertów, przedstawicieli świata nauki, których głosy mają najbardziej znaczący wpływ na jej rozwój w naszym kraju. Gościem uroczystego otwarcia tego wydarzenia była dr Karolina Zioło-Pużuk, sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, która zaznaczała: To dla nas wielkie wyróżnienie, że możemy brać udział w spotkaniu osób, które przyczyniły się do tego co najważniejsze, czyli wdrażania osiągnięć i popularyzacji nauki, do pokazy-wania tego, że nauka jest ważna dla nas codziennie. I to właśnie dzięki nauce nasze dziś i nasze jutro może być lepsze. Kongres Nauka dla Społeczeństwa to wydarzenie, które z roku na rok coraz mocniej podkreśla, że nauka to nie elitarna seria teorii, lecz właśnie praktyczne narzędzie zmieniające nasze życie. Współczesny świat stawia przed nami ogromne wyzwania od zdrowia publicznego przez zmiany klimatyczne po rozwój technologii. W centrum odpowiedzi na te wyzwania stoi nauka otwarta, odpowiedzialna, gotowa do współpracy z otoczeniem. Misją tego kongresu jest właśnie pokazanie, że nauka to nie margines codzienności, lecz jej rdzeń, najważniejsza część. To dzięki państwa pracy – badaczy, innowatorów, wdrożeniowców – możemy mówić o realnym wpływie nauki na funkcjonowanie państwa, społeczeństwa i gospodarki.

Dzisiejsze spotkanie jest doskonałą okazją do podkreślenia znaczenia dialogu między nauką, administracją publiczną, społeczeństwem i sektorem gospodarczym. To właśnie wokół wdrożeń, tych które mają realny wpływ na codzienne życie Polek i Polaków, musi toczyć się ten dialog. To nie slogan. To praktyczny wymóg skutecznej polityki rozwoju opartej na wiedzy. Ten dialog musi stać się fundamentem naszej wspólnej pracy, bo tylko współdziałając, jesteśmy w stanie przekuć wyniki badań w rzeczywiste zmiany. Zmiany, które są odczuwalne dla każdego i każdej z nas. Mam tu na myśli także kształtowanie polityki publicznej, kształtowanie naszego prawa, kształtowanie także legislacji, która powinna być oparta na realnych badaniach naukowych i potwierdzonych tezach. W imieniu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dziękuję organizatorom i uczestnikom kongresu za stworzenie tej wyjątkowej przestrzeni wy-miany doświadczeń, pomysłów i przede wszystkim dobrych praktyk. Niech ten kongres będzie kolejnym krokiem ku Polsce, która inwestuje w wiedzę, bo to najlepsza inwestycja w nas wszystkich i w naszą przyszłość – podkreślała na zakończenie swojego wystąpienia minister Karolina Zioło-Pużuk.

W uroczystym otwarciu uczestniczyli także: Paweł Calski, naczelnik Wydziału Nadzoru nad Instytutami Badawczymi w Ministerstwie Przemysłu, prof. Ewa Gruza, przewodnicząca Komitetu Polityki Naukowej przy MNiSW, prof. Krzysztof Jóźwiak, dyrek-tor Narodowego Centrum Nauki, prof. Barbara Marcinkowska, przewodnicząca Konferencji Rektorów Uczelni Kształcących Nauczycieli i Pedagogów, rektor Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, prof. Piotr Wachowiak, przewodniczący Konferencji Rektorów Uczelni Ekonomicznych, rektor Szkoły Głównej Handlowej, prof. Janusz Uriasz, przewodniczący Ogólnopolskiej Rady Akredytacyjnej, Ewa Mańkiewicz-Cudny, prezes Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych Naczelnej Organizacji Technicznej, Miłosz Anczakowski, zastępca prezesa ds. służb mundurowych Narodowego Funduszu Zdrowia.

Prezentacje wdrożeń

Dwa dni intensywnych obrad pokazały coś niezwykle ważnego – że w Polsce mamy ogromny potencjał intelektualny. Jednostki Rady Głównej Instytutów Badawczych, uniwersyteckie interdyscyplinarne ośrodki badawcze, uczelnie wyższe, jednostki naukowe Polskiej Akademii Nauk zaprezentowały 57 wdrożeń – konkretnych, namacalnych i działających – które służą ludziom, zmieniają rzeczywistość, poprawiają jakość życia i mogą być naukową wizytówką naszego kraju. Niektóre z nich to rozwiązania, które już zdobywają uznanie w kraju i za granicą, czego dowodem są międzynarodowe nagrody, inne – to pionierskie odpowiedzi na lokalne problemy, które mają potencjał do szerokiego zastosowania. Po raz pierwszy na kongresie obecne były także start-upy. 37 ośrodków naukowo-badawczych prezentowało swoje osiągnięcia i działalność na stoiskach wystawienniczych.

Dziś żyjemy w czasach niepewności. Wyzwaniem są zmiany klimatyczne, niestabilność geopolityczna, wcześniej pandemia. Te wyzwania wymagają mądrych odpowiedzi i nauka je ma. Nauka nie tylko nadąża za światem – ona go kształtuje. I to jest fundamentalna zmiana ostatnich dekad: przeszliśmy od reagowania na problemy do ich wyprzedzania, przewidywania i rozwiązywania, zanim jeszcze się pojawią – mówił w jednym z wywiadów prof. Henryk Skarżyński, a jego słowa znalazły potwierdzenie w kongresowych wystąpieniach. Zaprezentowane wdrożenia znajdują bowiem zastosowanie we wszystkich dyscyplinach i branżach: medycynie, rolnictwie, energetyce, ochronie środowiska, edukacji, finansach, administracji publicznej, a także – co obecnie istotne – bezpieczeństwie i obronności.

Prezentacja wdrożeń pokazywała cały przekrój tego, nad czym w ostatnich latach pracowali naukowcy. Poruszane problemy można ująć w kilku blokach tematycznych. Pierwszy z nich to sztuczna inteligencja. Wątek AI pojawiał się w wystąpieniach chyba najczęściej, naukowcy korzystają bowiem w swojej pracy z nowych możliwości, jakie daje to narzędzie przy opracowywaniu innowacyjnych rozwiązań.

O rozwiązaniach opartych na AI mówił m.in. prof. Andrzej Czyżewski w swoim wystąpieniu pt. „Precyzyjna sztuczna inteligencja i możliwości jej zastosowania w medycynie”. Jedno z przedstawionych przez niego wdrożeń może być wykorzystywane w gabinetach lekarskich, a polega ono na głosowym tworzeniu dokumentacji medycznej, co bardzo ułatwia pracę lekarzom – mogą oni dyktować informacje do dokumentacji zamiast je pisać. W ten sposób zyskują cen-ny czas, który mogą poświęcić pacjentom. Inne z wdrożeń opartych na AI, które przedstawił prof. Andrzej Czyżewski, jest obecnie tworzone z myślą o zastosowaniu w diagnostyce słuchu. – Jeśli brakuje specjalisty, który może zinterpretować wyniki badań, powierzmy to sztucznej inteligencji – mówił prof. Czyżewski.

Jak się bowiem okazuje, AI jest w stanie ocenić stan słuchu bez wyników tradycyjnych testów słuchu pacjenta, a wyłącznie na podstawie próbki jego głosu. To najszybszy sposób badania słuchu, który może znaleźć zastosowanie m.in. w badaniach przesiewowych słuchu w szkołach. – AI nie zastąpi audiologów, ale ci, którzy korzystają z rozwiązań sztucznej inteligencji, wyprzedzą tych, którzy zignorują tę technologię – podkreślał na zakończenia prof. Andrzej Czyżewski.
Inny przykład zastosowania AI w medycynie podał Ośrodek Przetwarzania Informacji – PIB, prezentując wdrożenie pn. „Platforma raportowania strukturalnego AI4AR w programie PRAISE-U Polska”. Platforma AI4AR została opracowana w ramach projektu „Radiologia wzmacniana AI – wykrywanie, raportowanie i podejmowanie decyzji klinicznych w diagnostyce raka prostaty” i służy do raportowania badań obrazowych; wykorzystuje ona interaktywny formularz, który usprawnia pracę radiologów i zapewnia porównywalność opisów.

O wykorzystaniu sztucznej inteligencji w pracach wdrożeniowych wspominało jeszcze wielu specjalistów, m.in. z Instytutu Podstaw Informatyki PAN, którzy zaprezentowali rozwiązanie ANSI do wykrywania podwójnej jakości produktów, tzw. dual quality.

To nieuczciwa, wprowadzająca klientów w błąd, praktyka polegająca na sprzedawaniu w różnych krajach UE tego samego produktu o różnej jakości, składzie lub zawartości, mimo że ma identyczne opakowanie i nazwę. Zaprezentowane narzędzie ułatwi zwalczanie podobnych sposobów sprzedaży.

Eksperci wymieniali mocne i słabe strony rozwiązań z za-stosowaniem sztucznej inteligencji, porównując niekiedy rozwiązania AI z tymi zaprojektowanymi przez człowieka.

Porównanie odbioru materiałów antynikotynowych tworzonych przez Chat GPT-4 i opracowanych przez ekspertów zdrowia publicznego stanowiło cel badania specjalistów z Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. E. Reicher. Skuteczność takich materiałów antynikotynowych nie była zawsze taka sama i zależała m.in. od wieku badanych. Taka wiedza jest bezcenna w walce z nałogiem palenia – pozwala bowiem na bardziej indywidualne podejście do osób uzależnionych od nikotyny.

Wiele prezentacji przedstawianych podczas kongresu do-tyczyło wdrożeń z obszaru nauk przyrodniczo-biologicznych. Z uwagi na kryzys zdrowia psychicznego i rosnącą liczbę osób z zaburzeniami depresyjnymi czy lękowymi zainteresowanie wzbudziła prezentacja „Psychobiotyczny potencjał Lactobacillus w projektowaniu terapeutycznych strategii żywieniowych” – wdrożenie Instytutu Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego – PIB. Psychobiotyki to probiotyki, które spożywane w odpowiednich dawkach mają pozytywne działanie na oś mózgowo-jelitową i zdrowie psychiczne.

Wpływają na układ nerwowy, hormonalny i immunologiczny, pomagając łagodzić objawy depresji, lęku, a także chronicznego zmęczenia i zespołu jelita drażliwego. Naukowcy z IBPRS-PIB opracowali jogurt ze specjalnie wy-selekcjonowanymi szczepami bakterii Lactobacillus, którego spożywanie może korzystnie wpływać na psychikę osób m.in. pozostających pod wpływem stresu i z zaburzeniami lękowy-mi.

Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego – PIB pochwalił się także wdrożeniem pod nazwą „SeCuRe – Centrum Zasobów Mikrobiologicznych” służącym tworzeniu innowacyjnych rozwiązań mikrobiologicznych, które mogą zostać wykorzystane przez rolników, przedsiębiorców bądź naukowców. IBPRS-PIB dysponuje m.in. unikalną Kolekcją Kultur Drobnoustrojów Przemysłowych – to największa tego typu jednostka w Polsce, która gromadzi szczepy drobno-ustrojów przemysłowych wyizolowanych z żywności oraz środowiska jej produkcji.

W tym bloku tematycznym pojawiło się jeszcze wiele te-matów. Instytut Ogrodnictwa – PIB przedstawił m.in. wdrożenia: „AGREUS – bezprzewodowy system zarządzania nawadnianiem” oraz „Produkt mikrobiologiczny Pantoea Care poprawiający zdrowotność upraw ogrodniczych”, z kolei Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – PIB zaprezentował efekty pracy nad wdrożeniem „Opracowanie innowacyjnej produkcji słomek ze słomy do różnych napojów. Grupa Operacyjna »Słomka ze Słomy«”.

Prezentacja kolejnych wdrożeń jednoznacznie wskazy-wała na duży postęp w medycynie (wdrożenia Instytutu

Fizjologii i Patologii Słuchu, Instytutu „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”, Instytutu „Centrum Zdrowia Matki Po-lki”, Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. E. Reicher) oraz na innowacyjność rozwiązań inżynieryjnych, w tym tych służących obronie i bezpieczeństwu. Instytut Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego PAN przedstawił dwa wdrożenia, które w sytuacji wojny za wschodnią granicą wydają się szczególnie istotne: „CI-TISTRA – pomiary obywatelskie jako uzupełniająca strate-gia monitorowania promieniowania jonizującego w zagrożeniach spowodowanych konfliktami zbrojnymi lub klęskami żywiołowymi” oraz „TIWADOZ – polski system dozymetrii indywidualnej i awaryjnej promieniowania gamma i neutronów dla Sił Zbrojnych RP”. Nie były to jedyne rozwiązania prezentowane na kongresie mające służyć wojsku i bezpieczeństwu.

Na towarzyszącej kongresowi wystawie Wojskowy Instytut Techniczny Uzbrojenia pokazywał m.in. modele głowic bojowych do dronów, w tym dronów kamikadze, model pancerza na czołgi i na armatohałbice KRAB chroniącego sprzęt i załogę oraz moździerze RAK (moździerz, który znajduje się w zamkniętej wieży, dzięki temu w pełni chroni załogę; jest automatyczny, nie wymaga ingerencji człowieka). Potencjalnie może służyć także wojsku wdrożenie zaprezentowane przez specjalistów Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – PIB. „Spersonalizowana odzież ochronna z funkcją aktywnego ogrzewania dla ratowników górskich” to model kombinezonu z elementami grzejnymi umożliwiający prace w ekstremalnie niskich temperaturach. Większe bezpieczeństwo pracy to z kolei cel, któremu służą wdrożenia zaprezentowane przez Instytut Techniki Górniczej KOMAG, który od wielu lat specjalizuje się w projektowaniu instalacji zraszających do neutralizacji zapylenia zarówno w górnictwie, jak i innych gałęziach przemysłu.

W kopalniach węgla kamiennego rozwiązania mające na celu zmniejszenie zagrożenia pyłowego nie dopuszczają do wybuchu pyłu węglowego i zapobiegają gromadzeniu się me-tanu w wyrobiskach. Inne zaprezentowane przez KOMAG wdrożenie – zespoły zasilania bateryjnego dla samojezdnych wozów strzelniczych – to z kolei rozwiązania zwiększające bezpieczeństwo, a także komfort pracy w kopalniach miedzi. Instytut Transportu Samochodowego skupił się natomiast na bezpieczeństwie ruchu drogowego, prezentując wdrożenie „Metoda oceny skuteczności szkolenia kierowców z zakresu właściwego wykorzystywania systemów wsparcia kierowcy”, inaczej systemów automatyzujących jazdę. Przy braku automatyzacji (poziom 0 wg SAE) kierowca jest odpowiedzialny za cały proces prowadzenia pojazdu.

Przy pełnej automatyzacji (poziom 5 wg SAE) człowiek nie pełni funkcji kierowcy, a wszystkie procesy są kontrolowane przez pojazd. Pomiędzy tymi dwoma skrajnościami znajdują się poziomy pośrednie, które wymagają od kierowcy innego zestawu umiejętności, m.in. znajomości zasady działania systemu, umiejętnego odczytywania komunikatów i doboru reakcji w zależności od sytuacji. Zdobycie nowych umiejętności powinno być wynikiem dobrej jakości szkolenia. Oceny efektywności tego szkolenia dokonano podczas ba-dania z wykorzystaniem symulatora jazdy samochodem osobowym.

Przedstawiane wdrożenia odnosiły się także do innych aktualnych obecnie problemów. Nawiązując do zjawiska, jakim jest szybkie starzenie się polskiego społeczeństwa, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych przedstawił wyniki badań dotyczące przyszłości emerytalnej Polaków. Odnosząc te wyniki do dyskusji na temat podniesienia wieku emerytalnego, stwierdzono, że obecnie ustanowiony wiek emerytalny odpowiada oczekiwaniom Polek i Polaków, a ogromna ich większość chce przechodzić na emeryturę tak szybko, jak jest to możliwe. Za optymistyczne uznaje się jednak, że ok. 20 proc. osób po uzyskaniu uprawnień emerytalnych chciałoby dalej pracować. To tylko niektóre z interesujących i bardzo aktualnych tematów i wdrożeń, jakie zaprezentowano podczas kongresu. Prelegentów występujących w imieniu zespołów badawczych nagrodzono brawami oraz pamiątkowym medalem kongresu, który – podobnie jak hymn kongresu – został zaprojektowany przez sztuczną inteligencję. •

JOLANTA CHYŁKIEWICZ
Fot.: Marta Jakubiak, Anna Kaczanowska, Fryderyk M. Nowak